АБУ РАЙХОН БЕРУНИЙ номидаги

ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ТЕХНИКА УНИВЕРСИТЕТИ

 

 

«Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш» кафедраси

 

 

 

МУРТАЗАЕВ АБДИЖАББОР МУСТАФАЕВИЧ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МУТАХАССИСЛИК ФАНЛАРНИ ЎҚИТИШ МЕТОДИКАСИ

ФАНИДАН

 

 

УСЛУБИЙ КЎРСАТМА

 

 

 

 

 

Тошкент, 2016


УДК 378.147 (075.8)

ББК 74.58

К75

 

 

Тақризчилар:

Махкамов У.М. педагогика фанлари доктори, профессор

Зокиров А.А.техника фанлари доктори, доцент

 

 

К75

Муртазаев А.М.

Мутахассислик фанларни ўқитиш методикаси: ўқув қўлланма/А.М.Муртазаев Тошкент: ТошДТУ, 2016. 45 б.

Ушбу ўқув қўлланмада Ўзбекистон республикасида фаолият олиб бораётган бурғилаш мутахассисликларда таълим олаётган магистрлар учун мўлжалланган бўлиб, мутахассислик фанларнинг ўқитиш методлари борасидаги масалалар ёритиб берилган. Ўзбекистонда яратилагн ўқитиш модули бошқа давлатлардаги олий таълим муассасаларидаги ўқитиш модулидан фарқ қилиши ва унинг афзаллиги келтириб ўтилган. Ўқитишнинг усуллари борасидаги масалаларни ёритиш мисоллар ёрдамида тушинтирилиб, ўқув машғулотларининг тури ва шакли келтирилган. Магистрларнинг илмий-педагогик ва илмий-тадқиқотларини юқори даражада амалга оширишда олий таълимнинг роли келтириб ўтилган.

Ўқув қўлланмада мустақил ишлар ва рефератлар учун мавзулар ҳамда фойдаланиладиган адабиётлар келтирилган.

Ушбу ўқув қўлланма бакалавр, магистр ва катта илмий ходим-изланувчилар учун мўлжалланган.

УДК 378.147 (075.8)

ББК 74.58

 

 

 

 

 

 

 

© «Тошкент давлат техника университети», 2016

 

 

КИРИШ

Республикамизда мустақилликнинг дастлабки йиллариданоқ иқтисодиётнинг барча соҳалардаги каби таълим тизимида амалга оширилган ислоҳотлар ўзининг ижобий натижасини кўрсатмоқда. Ҳар томонлама етук, баркамол, мустақил фикрлашга қодир, иродали, фидоий ва ташаббускор кадрларни тайёрлашга катта эътибор қаратилмоқда.

Президентимиз ўзининг Буюк келажагимизнинг ҳуқуқий кафолати номли рисоласида шундай деб таъкидлайди: «Тарбиячи устоз бўлиши учун бошқаларнинг ақл-идрокини ўстириш, маърифат зиёсидан баҳраманд қилиш, ҳақиқий ватанпарвар, ҳақиқий фуқаро этиб етиштириш учун, аввало тарбиячиларнинг ўзи ана шундай талабларга жавоб бериши, ана шундай фазилатларга эга бўлиши керак»1. Бу тезис ўз навбатида педагог ходим-тарбиячиларнинг юксак касбий ва шахсий фазилатлар эгаси бўлишини тақозо этади. Шунинг учун ҳам педагог ходим олдига қўйилган вазифалар ўта мураккаб, масъулиятли ва айни пайтда шарафлидир.

Ривожланган ва тараққий этган давлатлар сафидан ўрин олишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган Ўзбекистонимиз, саноатнинг барча тармоқлари, жумладан, таълим соҳасида ҳам илғор технологияларни жорий этиш ва шу орқали таълим мазмунини жаҳон андозалари даражасига олиб чиқишга ҳаракат қилмоқда.

Айни пайтда олий таълим муассаларида замонавий педагогик ва ахборот технологияларни қўллаш, ўқув-услубий қўлланмаларни яратиш муаммоларига қаратилган диққатга сазовор илмий-амалий ишлар амалга оширилмоқда. Таълим тизимини янада такомиллаштириш учун хорижий мамлакатларнинг магистратура таълим жараёнлари тажрибалари билан алмашинув яхши самара берамоқда. Таълим соҳасида халқимизнинг бой мероси, буюк мутафаккирларимизнинг ғоялари ва давримизнинг илғор янгиликларини ўзида мужассамлаштирган методик тизимнинг яратилишига асос бўлмоқда.

Таълим олиш жараёнининг асосий вазифаси одоб-аҳлоқ, таълим-тарбия ва фан техникани ривожланиш бирлигини таъминлашни назарда тутади. Магистратура мутахассислари бўйича таълим олаётган талабаларни тайёрлашда уларнинг қобилияти, онг ва кўникмалари, илмий-амалий билимлари ва инсоний фазилатларига эътибор бериш муҳим ҳисобланади. Ушбу хусусиятлар келажакда талабалар қобилиятини янада ривожлантириш ва масъулиятни ошишига ёрдам беради. Таълим олувчиларнинг илмий-амалий қобилиятларини ошириш муаммоси мураккаб ва кўп қиррали. Илмий-амалий ва назарий билимларини оширишда уларнинг мутахассисликка бўлган қизиқиши ва қобилиятини ривожлантириш муҳим аҳамият касб этади.

Магистратура мутахасссисларида ўқитиш жараёнида талабаларининг ижодий қобилиятларини ошириш, илмий-амалий, назарий, малака кўникмаларини шакллантириш учун таълим жараёнига малакали мухандис-педагоглар жалб қилиш лозим. Ишлаб чиқаришнинг замонавий технологиялари ва уларнинг ишлаш технологиялари билан чуқурроқ таништириб бориш зарур. Республикамизда ривожланиб бораётган нефть ва газ саноат ишлаб чиқаришига малакали мутахассисни етказа олган бўламиз.

Педагогик технологиялар ва фаол усуллардан фойдаланиш, янги ишлаб чиқарилаётган техник воситаларни татбиқ қилиш, кўпроқ талабаларни мустақил ишлашга ундаш, илғор тажрибалардан сабоқ беришнинг турли йўлларидан кенг фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Магистратурада таълим олаётган талабаларнинг ўз соҳасига қизиқиши, мойиллиги, лаёқати, билими ва кўникмалари ривожлантириш, уларнинг танлаган мутахассислиги бўйича бир ёки бир неча замонавий фанларни мукаммал эгаллашлари учун ўқитишни самарали ташкил қилиб, олиб борилаётган таълим жараёнларини янги дарсликлар, ўқув қўлланмалари билан таъминлаш лозим.

Нефть ва газ қудуқларини бурғилашмутахассисликни мукаммал билиш учун бешта асосий ва иккита танлов фанлари давлат таълим стандартига киритилган.

Фанларни назарий-методологик асослари тўғрисида билим ҳамда мутахассислик фанларини ўқитиш-ўргатиш жараёнларини самарали ташкил этиш, ўтказиш ва назорат қилиб бориш бўйича кўникмани шакллантиришдан иборатдир.

Мутахассислик фанларни ўқитиш методикаси” ўқув предмети магистр ишлаб чиқариш техник соҳасининг “Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш” мутахассислари учун мўлжалланган бўлиб, танлов фанлари блокига алоҳида фан сифатида киритилган.

Мазкур ўқув предметидаги асосий ўқув материаллари таркиби ўзида илғор хорижий ва миллий таълим тажрибаларини, фаол ўқитиш методларини ҳамда шаклларини қамраб олган. Сўнгги йилларда нефть ва газ қудуқларини бурғилаш соҳа доирасида таълим жараёнига татбиқ этилган илғор тажрибалар, методлар ва ёндашувлар ўзини ижобий натижасини кўрсатмоқди.

Ушбу ўқув қўлланма мутахассислик фанларни ўқитиш методикасининг назарий-методологик асослари, таъсир қиладиган омиллар, ўқитиш жараёнини ташкил этиш ва назорат қилиш, фаолиятга ва мустақил ҳаракатга йўналтирилган ўқитиш методлари, нефт-газ илмий текшириш институтларида лойиҳа ишларни ташкил этиш, таълим олувчиларнинг билим ва кўникмаларини баҳолаш, дарс ишланмалари, асосий тушунчалар ва терминлар ҳақида баён этилган.

 


1. Нефть ва газ қудуқлари бурғилаш фанларини ўқитиш методикасининг асослари

Семенар мавзулари:

1.1. Мутахассислик фанларнинг ўзига хос хусусиятлари ва тарихи

1.2. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли

1.3. Мутахассислик фанларни ўқитиш методикасининг асослари ва ўқув-меъёрий ҳужжатлари

1.4. Мутахассислик фанларнинг бошқа фанлар билан боғлиқлиги

 

2. Ўқув материалида техникага боғлиқ масалалар ёритиш

Семенар мавзулари:

2.1. Моделлаш ва ўхшашлик назарияси асослари

2.1.1. Ўхшашлик назарияси асослари

2.1.2. Ўхшашлик теоремалари ва шартлари

2.1.3. Ўлчов бирликлар таҳлил усули

2.2. Ўқув материалларида маҳсулот ишлаб чиқариш технологиясига боғлиқ масалалар ёритиш

2.3. Ўқув материалида хом ашё материалларига боғлиқ масалаларни ёритиш

2.4. Ишлаб чиқаришни ташкил этишни ўзида қамраб олган мутахассислик фанларни ёритиш

2.5. Мутахассислик фанларни ўқитиш методикасининг асосий

ўқув-меъёрий ҳужжатлари

2.6.Кадрлар тайёрлаш миллий дастурининг мақсади, вазифалари ва уни рўёбга чиқариш босқичлари.

2.6.1.Дастурнинг мақсад ва вазифалари.

2.6.2.Дастурни рўёбга чиқариш босқичлари.

2.7.Кадрлар тайёрлашнинг миллий модели.

2.7.1. Шахс.

2.7.2. Давлат ва жамият.

2.7.3. Узлуксиз таълим.

2.8. Кадрлар тайёрлаш тизимини ривожлантиришнинг асосий йўналишлари.

2.8.1. Таълимнинг узлуксизлигини таъминлаш.

2.8.2. Педагог ва илмий-педагог кадрлар тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш.

2.8.3. Таълим жараёнини мазмунан ислоҳ қилиш.

2.8.4. Маънавий-ахлоқий тарбия ва маърифий ишлар.

2.8.5. Иқтидорли болалар ва истеъдодли ёшлар.

2.8.6. Таълим тизимини бошқариш.

2.8.7. Олий таълим сифатини назорат қилиш тизимини шакллантириш.

2.8.8. Таълим тизимини молиялаш.

2.9. Фан ва таълим жараёни алоқаларини ривожлантириш.

2.10. Дастурни рўёбга чиқаришга доир ташкилий чора- тадбирлар.

2.11.Олий таълим йўналишлари ва мутахассисликлари (классификатори) таснифлагичи.

2.12. Давлат таълим стандартлари (бундан кейин ДТС).

2.12.1.Ўқув режа.

2.12.2. Ўқув предмети.

2.12.3. Ўқув дастури.

3. Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш мутахассислик фанларнинг бошқа фанлар билан боғлиқлиги

3.1. Мутахассислик фанларни ўқитиш усули.

3.2. Ўқитиш усулининг жойи.

3.3. Фанлараро ўқитиш.

Назорат саволлар

Мутахассислик фанларнинг ўзига хос хусусиятлари нимада?

Техника тушунчалари нималардан ташкил топган?

Мутахассислик фанларининг мазмуни ва моҳиятига кўра қайси малака талабларига ажратиш мумкин?

Умумметодологик ва мутахассислик фанлар бир биридан қандай фарқ қилади?

Талаба бўлажак педагог ходим сифатида мутахассислик фанларини ўрганишда қандай тушунчаларни билиши лозим?

ДТС қайси манбалар асосида яратилади?

ЎзР таълим тизимининг асослари нималар киради?

Классификатор нима ва уларнинг таркибий қисмларига нималар киради? Узлуксиз таълим босқичларини айтинг?

Тармоқ стандартининг умумий тузилмасини изоҳлаб беринг.

Намунавий ўқув дастури ва ўқув режасини тавсифланг.

Методика ва педагогика тушунчаларини бир-биридан фарқи нимада?

Мутахассислик фанларни ўқитиш методикаси нимани ўргатади?

Фанлараро ўқитиш нима?

Фанлараро боғлиқлик нима?

Фанлараро алоқаларни ўрнатиш нималарни ўз ичига олади?

4. Фанларни ўқитишда таъсир қиладиган омиллар

Семенар мавзулари:

4.1. Ўрганишда диққат ва зерикиш

4.2. Ўқитиш даври

4.3. Ўзлаштириш даражаси

4.4. Ўқитиш самарасини ошириш йўллари

4.4.1.Лаборатория даражаси.

4.4.2. Тасаввур даражаси.

4.4.3. Символлар даражаси.

4.5. Талаба фаолиятини фаоллаштириш

4.5.1. Фаоллилик ва дастлабки даражасида.

4.5.2. Коммуникатив фаоллик даражаси.

4.5.3. Ижодий фаоллик даражаси.

 

Назорат саволлар

Эслаб қолиш қобилиятини ўрганишни гапириб беринг.

Эсга тушуриш мумкин бўлган билимларнинг пасайишини тушунтиринг.

Дам олиш имкониятлари қандай тақсимланади (Дарсдан сўнгги танаффусда)?

Талабаларнинг ўзлаштириш даражаси тушунтиринг.

Педагог ходим томонидан дарс ўтишнинг қандай қоидаларга риоя қилиш тавсия этилади?

Ўхшатиш соҳаларининг ўқув материалини эсда олиб қолиш даражасига қандай омиллар таъсир кўрсатади?

Идрок қилиш пайтида қандай сенсорлик ҳолатлардан фойдаланилади?

Талабаларнинг фаол иштирокини таъминлаш учун қандай амалга оширилади?

Билимларни ўзлаштиришнинг юқори даражаларини тушунтиринг.

Амалиёт олиб борувчи педагог ходим тегишли вазиятда мавҳумликнинг қайси даражаларидан фойдаланилади?

Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш фанларини ўқитиш самарасини ошириш йўлларини айтинг.

Муаммоларни ечиш мураккаблиги ёки топшириқнинг қийинчиликларини бартараф этиш учун қандай ўқув усуллари қўлланилади?

Назарий ва амалий тадқиқотларга асосланиб мутахассислик фанларни самарали ўрганиш бўйича қандай хулосаларни бериш мумкин?

Таълимни фаоллаштириш учун асосий эътиборни нималарга қаратиш лозим?

Талабаларнинг билим олиш ва ўрганиш фаолиятининг даражаларини айтинг.

Замонавий таълим талабларига мос фаолият амалга оширилиши учун талабаларни фаоллаштиришда педагог ходимнинг вазифаларини тушунтиринг.

Билим олиш ва ўрганиш фаолиятини фаоллаштириш муҳим восита сифатида қандай кўринишда намоён бўлади?

Ўхшатиш соҳаларининг ўқув материалини эсда олиб қолиш даражасига қандай омиллар таъсир кўрсатади?


5. Фанларни ўқитиш жараёнини назорат қилиш

5.1. Фанларни ўқитиш турлари ва шакллари

5.1. Машғулот турлари.

5.1.1. маъруза;

5.1.2.амалий, лаборатория, семинар машғулотлари;

5.1.3.ўқув амалиёти;

5.1.4.интеглаштирилган ўқув машғулотлари;

5.1.5.мустақил ишлар;

5.1.6.коллоквиум машғулотлари;

5.1.7.курс ишлари (лойиҳалари);

5.1.8.маслаҳатлар;

5.1.9.тўгараклар;

5.1.10.мустақил ҳаркатларга йўналтирилган семинар.

 

5.2. Гуруҳлар ишини назорат қилиш усули

5.3. Ўқитиш жараёнининг ташкил этиш шароитлари

5.4. Фанларнинг мазмунини ишлаб чиқиш

5.4.1. Ўқув предметининг мазмуни.

5.4.2.ўқув предмети.

5.5. Фанларнинг ўқув мақсадларини белгилаш

5.6. Фанларни ўқитишда замонавий воситалардан фойдаланиш

 

Мавзу мазмунини тузиш мисоллари

I. Мавзу:. Қудуқларни цементлашда фойдаланиладиган асбоб-ускуналар.

Касби: Опрератор

Ўқитиладиган фан: Қудуқларни тугаллаш.

Ўқитиладиган фан бўлими: Қудуқларни тугаллашда қўлланиладиган машиналар ва механизмлар

Давомийлиги: 4 ўқув соати

Ўқув материали мазмунининг тузилиши:

1. Цементлаш агрегатлар.

2. Қудуқни мустаҳкамлашда ишлатиладиган ускуналар.

- асбоблар;

- ускуналар;

-автомобиллар.

3. Цементлаш каллаклар.

- қудуқларни тугаллашдаги хар хил турдаги техник каллаклар;

-техник хизмат кўрсатиш ва ишчи ҳолатда сақлаш.

4. Цементлаш агрегатлари.

5. Цементловчи тиқин.

II. Мавзу: Отилишга қарши ускуналар жамламаси

Касби: пармаловчи

Ўқитиладиган фан: Қудуқларни тугаллаш

Ўқитиладиган бўлим: Хизмат кўрсатиш

Давомийлиги: Фан бўйича тизимли ёндашув асосида тузилган 2 ўқув соати

Тузилмаси:

Отишга қарши ускуналар.

Ишлаб чиқариш ҳажми:

қудуқларни бурғилашда отин пайдо бўлиши

республикамизда содир бўлган фавворлар;

дунё нефт-газ регионларидаги грифонлар;

ушбу бўлидаги ишлаб чиқаришнинг замонавий ютуқлари.

1.2. Фойдаланиш соҳаси:

барча қазиладиган ва қазиб бўлинган қудуқлар;

капитал таъмирлашга тушган қудуқлар.

Отинга қарши ускуналарнинг маркалар:

- унверсал;

- плашкали;

- айланувчи.

Ишлаб чиқариш техник кўрсаткичлар ва ишлаб чиқариш натижалари.

Қуйидаги мавзулар бўйича ўқув мақсадларини белгилаш намуналари келтирилган

1. Мавзу: Қатламни бирламчи очиш учун ювувчи суюқликнинг таркибини ва хоссасини танлаш

Касби: Бурғиловчи ёрдамчиси

Таълим соҳаси: Муҳандислик иши.

Ўқув машғулотининг давомийлиги 80 дан 160 минутгача

Умумий мақсадлар:

Талабалар маҳсулдор қатламни сифатли очишнинг аҳамияти ва содир бўладиган жараёнини тавсифлаб бера оладилар.

Аниқ ўқув мақсадлар:

талабалар “қатлам” тушунчасини тушунтириб бера олади;

талабалар маҳсулдор қатламни бирламчи очишдаги қонуниятни ва таъсир этувчи суюқликлар таркибининг қатламга боғлиқлигини тушунтириб берадилар;

талабалар маҳсулдор қатлам учун ишлатиладиган ювувчи суюқликлар ва тампонаж қоришмалари орасидаги фарқни тавсифлай оладилар;

талабалар маҳсулдор қатлам учун ишлатиладиган бурғилаш суюқлигини қатламга таъсир қилувчи кўрсаткичлари тўғрисидаги зарурий билимларни амалда қўллай оладилар.

2. Мавзу: Қудуқ конструкциясини лойиҳалаш

Касби: муҳандис

Таълим соҳаси: Муҳандислик иши.

Ўқитиладиган бўлим: Қудуқларни тугаллаш

Ўқув машғулотнинг давомийлиги: 90 дан 270 минутгача

Умумий мақсадлар:

Талабаларга нефть ва газ қудуқлари конструкцияси, уларни содда ёки мураккаб тузилиш сабаблари, қудуққа ҳимоя қувурларини тушириш ва уларнинг нормалари ҳақидаги билимларни эгаллайдилар.

Аниқ ўқув мақсадлари:

талабалар оддий ва мураккаб конструкцияни;

талабалар конструкцияни ўзгартириш қонуниятларини ва уни ҳисоблашни;

талабалар қудуқ конструкциясини мураккабликни;

талабалар конструкцияни тузиш, ўзгартириш ва қўшимчалар киритишни аниқлай оладилар.

3.Мавзу: Ҳимоя қувурлари ва уларнинг бирикмалари.

Касби: муҳандис.

Ўқитиладиган бўлим: Қувурлар ва уларнинг бирикмалари

Ўқув машғулотининг давомийлиги: 90 дан 180 минутгача

Умумий мақсадлар:

Талабалар маҳсулдор қатламларни мустаҳкамлашда ишлатиладиган мустаҳкамловчи қувурларни ўрганадилар.

Аниқ ўқув мақсадлари:

талабалар бурғиловчи ва ишлатиш қувурларини бир-биридан фарқни;

талабалар ўзларига топширилган мустаҳкамловчи колоннанинг ички ва ташқи ортиқча босимни;

талабалар колонналарни ҳисоблаш ва ўлчаш даврида техника хавфсизлиги қоидаларини;

талабалар амалиётдан фойдаланиб, конструкция тузишни ўрганадилар.

Назорат саволлар.

Олий таълимда мутахассислик фанларни ўқитиш ва ўргатишни қандай турларда ташкил этиш мумкин? Семинар қандай тартибда ўтказилади?

Шахсга йўналтирилган қандай таълим шаклларини биласиз, ҳар бирини изоҳлаб беринг.

Машғулот шакллари қандай шаклларда амалга оширилади? Ҳар бирини изоҳланг.

Гуруҳдаги ишга тайёрланиш бўйича қандай кўрсатмалар ҳамда гуруҳни тузиш бўйича қандай кўрсатмалар тайёрланади?

Кичик гуруҳларда ишни ташкил этиш ва ўтказиш схемасини ҳамда кичик гуруҳлар ишини баҳолаш методини тушунтиринг.

Ўқитиш жараёнига таъриф беринг. Ўқитиш жараёнининг кетма-кетликда ўтказиш схемасини тушунтиринг.

Назарий ва амалий машғулотлар шарт-шароитларини қандай таҳлил йўллари орқали аниқлаш мумкин?

Талабалар таҳлили учун қандай муҳим кўрсаткичлар эътиборга олинади?

Шарт – шароитлар таҳлили схемасини тушунтиринг. Мутахассислик соҳа таҳлили схемасини ёритиб беринг.

Магистрлик диссертациясига тегишли ёки у олиб бораётган илмий ишга тааллуқли назарий билимларни ўргатиш босқичини тушунтиринг.

Ўқув предметининг мазмуни ўз ичига нималарни қамраб олади?

Замонавий олий таълими билан ишлаб чиқариш муассасасининг хамкорликдаги вазифалари нималардан иборат?

Ўқув предмети мазмунини узатиш учун қандай тавсиялар ишлаб чиқилган?

Ўқиш ва ўрганиш даражалари бўйича ўқув мақсадларини тушунтиринг.

Ўқув мақсадларини белгилашда қайси таксономия феълларидан фойдаланиш тавсия этилади, ҳар бир феълни изоҳланг.

Олий таълимда замонавий дарсларда қандай дидактик талаблар қўйилади? Ўқитишнинг дидактик воситаларини қандай гуруҳга бўлиш мумкин, изоҳланг?

Ўқув дидактик воситаларни қандай турларини биласиз? Ўқув мақсадлари жиҳатидан визуаллаштириш воситаларининг функцияси ва турларини айтинг.

Ўқув хоналарини ўқитишнинг дидактик воситалари билан жиҳозлашда қандай техникавий-педагогик талаблар қўйилади?

Кўргазмали қўлланмаларга қандай талаблар қўйилади? Ўқув ва дидактик материалларни тайёрлашда педагог ходим эътиборини нималарга қаратиши лозим?

Ўқув ва дидактик материаллар мавжуд бўлса, ўқув мақсадларига мослаштириш пайтида қандай масалаларга эътибор қаратиши лозим?

6. Мустақил ҳаракатга ва фаолиятга йўналтирилган ўқитиш методлари

6.1. Мустақил ҳаракатга йўналтирилган ўқитиш методи

Ҳаракатга йўналтирилган ўқитишни амалга ошириш бўйича қадамлар

1 – қадам: Мазмун ва ҳажмдан иборат иш мақсадларини аниқлаш: чегаравий рухсат этилган иш вақтини.

2 – қадам: Ишнинг дастлабки тузилмаси, билимлардаги нуқсонларни қоплаш ва ахборотга бўлган эҳтиёжларни.

3-қадам: Интернет тармоғидан фойдаланишда изланишга тайёрланиш, изланиш стратегияси: ахборот –қидириш машиналари, каталоглар.

4-қадам: Ахборотни қидириш, баҳолаш, мақбул бўлган ахборотни аниқлаш, ахборотни қисқартириш.

5-қадам: Ахборотни қайта ишлаш, қаттиқ дискга, ахборот ташувчисига ҳужжатлаштириш ёки босмадан чиқариш.

6-қадам: Иш натижаларини назорат қилиш, умумлаштириш ва баҳолаш.

6.2. Мустақил ўз – ўзини бошқариш таълими методи

6.3. Фаолиятга йўналтирилган ўқитиш методи

6.4. Мутахассислик фанларни ўқитишда мустақил ахборот олиш ва уларни қайта ишлаш кўникмаларини эгаллаш методикаси

6.5. Таълим олувчиларни ҳамкорликда ишлашга қизиқтириш методи.

Назорат саволлар.

Ўз-ўзини бошқариш таълими технологиясининг аҳамияти, мазмуни ва ўзига хос хусусиятларини айтинг.

Ҳаракатга қаратилган дарс жараёнини ташкил қилиш назарий жиҳатдан дидактиканинг асосини белгиловчи тамойилларидан бири сифатида қандай таърифлар беришган?

Ўқитиш жараёнининг соддалаштирилган ҳаракатланувчи моделини тушунтиринг.

Шахснинг ривожланишини сақлаш ва таъминлаш учун фундаментал жараёнларнинг қайси бири қайтма алоқа орқали жараён хисобланади?

Қайтма алоқанинг турларига изоҳ беринг.

Фаолиятга йўналтирилган таълим деганда нимани тушунасиз?

Фанлар бўйича фаолиятга йўналтирилган ўқув машғулотлари қандай ўтказилади? Фаолиятга йўналтирилган таълим тузилмасини тушунтиринг.

Ҳис-ҳаяжонли ва ижтимоий гуруҳлар жараёни методини яхшилаш учун қандай қоидалар зарур?

Фаолиятга йўналтирилган таълимнинг асосини ўқув вазиятлари ташкил қилади. Ўқув вазиятлари нима? Ўқув вазиятлари қандай ишлаб чиқилади?

Талабаларда мутахассислик фанларни ўқишда мустақил ахборот олиш учун қандай дидактик тавсиялар ишлаб чиқилган?

Ўқитишнинг техник воситалари ёрдамида ахборот олишнинг афзалликларини айтинг.

Ўқитиш жараёнини дидактик воситалари ёрдамида ташкиллаштиришда қандай ишчи тавсиялар ишлаб чиқилади?

Таълим жараёнини самарали ташкил этишда қандай талаблар қўйилади?

Ўқитишнинг техник воситалари ёрдамида ахборот олишнинг методик компетенцияларини тушунтиринг.

Ҳаракатга йўналтирилган ўқитиш ва ўқиш тушунчасини изоҳланг. Мутахассислик фанларни ҳаракатга йўналтирилган ўқитиш жараёнида талабалар ва педагог ходимнинг роли нимадан иборат бўлади?

Ҳаракатга йўналтирилган ўқитиш талабаларнинг қандай компетенцияларини ривожлантиришга қаратилган таълим ҳисобланади?

Ҳаракатга йўналтирилган ўқиш ҳамда ўрганишни ташкил этиш қандай ўқув ҳаракатларга таянади, унинг белгиларини айтинг.

Талаба ҳаракатининг фарқли белгиларини тушунтиринг. Ҳаракатга йўналтирилган ўқитишни амалга ошириш бўйича қадамларни изоҳланг.

Ҳаракатга йўналтирилган йўриқноманинг умумий тузилмасига изоҳ беринг.

Мустақил билим олиш ва ўрганишда талабалар ҳаракати гуруҳдаги талабалар қандай тартибда бўлиши керак?

Талабаларнинг мустақил ва ижодий ишлаш фаолиятларини ривожлантиришга қаратилган машғулотлар қандай тузилиши лозим?

Ўқув мотивациясини қўллаш шартларини тушунтиринг. Ҳаракатланиш қўлланмасини тузиш бўйича қадамларнинг кетма-кетлигини айтинг.

Ҳаракатланиш қўлланмаси ёрдамида ўқиш фойдаланувчига қандай афзалликларни таклиф қилади?

Таълим жараёнида дарснинг бошланишида талабаларни қизиқтириш усулларини айтинг.


7. Мутахассислик фанларни ўқитишдаги

фаол методлар

7.1. Дарсларда суҳбат ва мунозара ўтказиш ва уларни бошқариш

7.2. Морфологик матрица методи

7.3. Аналогиялар методи

7.4. Тармоқли режалаштириш методи

7.5. Муаммоли ва ижодий топшириқлар методи.

7.6. Ўйинли ўқитиш методи.

7.7. Фаол таълим методлари.

Тест топшириғига мисол

“Энг оддий бурғилаш қоришмасини” тайёрлаш ва назорат қилиш.

Ишни бажариш учун вақт: 30 мин.

-жадвал

1. Бурғилаш қоришмасини солиштирма оғирлигини аниқлаш. Асбобнинг элементларини санаб ўтинг. Солиштирма оғирликни нима мақсадда аниқланини исботланг ва изохланг?

2. Цемент қоришмасини оқувчанлигини аниқланг. Масалан энг чуқур қудуқ учун цемент қоришмасини намунасини кўрсатинг ва хатони тузатиш имкониятларини санаб ўтинг?

3. Ўтган асрнинг 60 йилларида конус АзНИИ ускунаси тайёрланган. Ушбу приборнинг муаммоси нимага асосланган ва унинг номи қайси манбадан олинган. Конус АзНИИ билан ишлашни тушунтиринг?

 

4. Цемент қоришмаларини концетенциясини аниқлаш учун КЦ приборининг бир неча модефикациялари мавжуд, жумладан КЦ-3, КЦ-4, КЦ-5 приборлари кфедрамизда мавжуд. Қайси прибор орқали илмий ишингизни муаммосини таҳлил қилишингиз мумкин.

 

Назорат саволлар

Суҳбат ва мунозара методининг етакчи функциялари ва афзаллиги нимада?

Белгиланган мақсади бўйича суҳбатлар қандай гуруҳларга бўлинади?

Суҳбатни бошқариш методикаси схемасини тушунтиринг.

  • Морфологик матрица технологиясининг ва қўллашнинг дидактик мақсадини айтинг?
  • Морфологик методнинг асосчиси ким ва қандай маънони билдиради?
  • Морфологик матрицани тузиш жараёни схемасини тушунтиринг.
  • Морфологик матрицани амалга ошириш шартлари, босқичлари ва қўйиладиган талаблари ҳақида фикр билдиринг.

Аналогиялар технологиясининг моҳияти нимада, таълим жараёнида қўллаш афзалликларини айтинг.

Аналогиялар методи қайси соҳаларда қўлланилади ва мақсадини айтинг?

Аналогиялар методининг моделлаштириш методидан фарқи нимада ва қандай методик босқичларга бўлинади?

Тармоқли режалаштириш технологиясининг аҳамияти, мазмуни ва ўзига хос хусусиятларини айтиб ўтинг.

Тармоқли режалаштириш технологиясининг дидактик ва методик мақсади нимадан иборат?

Тармоқли режалаштириш технологиясининг қўлланилиш соҳаларини ва қоидаларини санаб ўтинг.айтинг.

Ўйинли ўқитишнинг моҳияти нимада?

Ўйинли ўқитиш технологиясини амалга ошириш босқичларини айтинг.

Ўйин технологиялари мазмуни, қўллаш мақсадларига кўра қандай гуруҳларга ажратиш мумкин?

Ўйин технологиялари қандай омилларни эътиборга олиб танланади?

Ўйин технологиялари асосида машғулотни ташкил қилишда қандай омилларга эътибор қаратилади?

Таълим жараёнида қўллаш мумкин бўлган фаол методларга мисоллар келтиринг ва изоҳланг.

Шахснинг ривожланишини сақлаш ва таъминлаш учун фундаментал жараёнларнинг қайси бири қайтма алоқа орқали жараён хисобланади? Қайтма алоқанинг турларига изоҳ беринг.

Фаол таълим деганда нимани тушунасиз ва қандай даражаларини биласиз?

Таълимни фаоллаштириш учун қандай асосий эътиборни қаратиш лозим ва қандай имконият яратади?

Талабаларнинг билим олиш ва ўрганиш фаолиятини қандай даражаларга бўлиш мумкин? Замонавий таълим талабларига мос фаолиятни амалга оширишда, талабаларни фаоллаштириш учун педагог ходим нималарга эътибор қаратиши лозим?

 

9. Таълим олувчиларнинг билим ва

кўникмаларини назорат қилиш

9.1. Билим ва кўникмаларни баҳолашнинг аҳамияти

9.2. Баҳолаш методлари ва воситаларини ишлаб чиқиш

9.3. Дарс сифатини баҳолаш ва таҳлил қилиш

9.1. БИР ТАНЛОВЛИ ТЕСТЛАР

Бир танловли тест топшириқлари ягона жавобни танлаш имконияти берилган топшириқлар ҳисобланади.

Бир танловли саволлар «асос» деб юритиладиган тугатилмаган жумла ёки саволлардан иборат бўлиб, унга кетма-кет тўртта ёки бешта ҳақиқатга яқин бўлган жавоблар танлови келтирилади. Таълим олувчи улар орасидан битта тўғри жавобни танлаши керак. Тўғри жавоб «калит» деб, нотўғри жавоблар «чалғитувчи» жавоблар деб аталади.

Мисол: Юқори босимли қудуқлар учун цемент қоришмасини зичлигини топинг?

А) 2000-2200 кг/см3;

Б) 1200-1400 кг/см3;

В) 1800-2000 кг/см3;

Г) 1600-1800 кг/см3.

Жавоб:

9.2. КЎП ТАНЛОВЛИ ТЕСТЛАР

Кўп танловли тест топшириқларида жавоблар варианти бир нечта тўғри жавоблардан иборат бўлади.

Мисол. Цемент қоришмасини зичлиги қайси асбоб орқали топиш мумкин?

Ариомет,

ричагли тарози

КЦ-5

4) СНС

Жавоблар:

А) 2 ва 4; Б) 1 ва 3; В) 2 ва 1; Г) 3 ва 1

Жавоб:

9.3. ТЎЛДИРУВЧИ ТЕСТЛАР

Бу топшириқни ечиш тўлиқ бўлмаган матнларга киритиладиган тушунчалар, гап бўлаклари, символлар ва сонлардан ташкил топади ҳамда таълим олувчидан берилган жумлани керакли сўз билан тўлдириши сўралади.

Мисол. Таълим олувчи ва таълим берувчининг муайян мақсадга қаратилган, биргаликдаги фаолиятини ташкил қилишнинг тартибга солинган йўллар йиғиндиси _____________ деб аталади.

9.4. МУҚОБИЛ ЖАВОБЛИ (АЛЬТЕРНАТИВ) ТЕСТЛАР

Бундай тестлардаги саволларга жавоб «ҲА» ёки «ЙЎҚ» деб белгиланади. Баъзан топшириқларнинг саволи билан жавоблари ҳам бирга берилиши мумкин. Бундай топшириқларда фақатгина битта тўғри ва битта нотўғри жавоблар берилган бўлади. Топшириқ шартига кўра тўғри жавобни топиб, белгилаш керак бўлади.

Мисол. Интерфаол методлар анъанавий таълим методлари ҳисобланадими?

(Тўғри жавобнинг тагига чизинг). Жавоб: ҲА ЙЎҚ

9.5. МУВОФИҚЛАШТИРУВЧИ ТЕСТЛАР

Бундай тест топшириқларида таълим олувчиларга иккита рўйхат тақдим этилиб, улардан бирида саволлар туркуми, иккинчисида эса жавоблар туркуми акс эттирилган бўлади. Таълим олувчилар саволлар туркумига мувофиқ келувчи жавобларни топишлари ва белгилашлари талаб этилади.

Мисол:

А рўйхат: Таълим методи бўйича тўғри жавобни танланг.

Мувофиқлаштирувчи тестлар бир қийматли ёки кўп қийматли бўлиши мумкин. Бир қийматли тестларда устунлардаги саволлар ва жавоблар миқдори бир хил нисбатда, яъни бир саволга бир жавоб тўғри келиши керак бўлади. Кўп қийматли мувофиқлаштирувчи тестда эса устунлардаги саволлар ва жавоблар миқдори ҳар хил нисбатда, яъни бир неча саволга бир жавоб тўғри келиши мумкин, ёки аксинча бир саволга бир неча жавоб тўғри келиши мумкин.

Жавобни белгилашда биринчи устундаги саволларга иккинчи устундаги жавобларни топиб, уни “ ” белгиси орқали ифодалаш мумкин. Ёки жавобларни саволлар белгиси ва жавоблар рақамини мос равишда белгилаш мумкин.

 

 

 

 

9.6. КЕТМА-КЕТЛИКНИ АНИҚЛАШ ТЕСТЛАРИ

9.7. ҚИСҚА ЖАВОБЛИ ТЕСТЛАР

Қисқа жавобли тест-жавоби бир ёки бир неча сўздан иборат кўринишдаги тест ҳисобланади. Ушбу тестларда жавоблар қисқа кўринишда берилади.

Мисол. Тартибланган, ўзаро узвий боғланган ва биргаликда умумий функцияни бажарувчи элементлар тўпламига нима деб аталади?

Жавоб: _____________________

9.8. ЭРКИН ЖАВОБЛИ ТЕСТЛАР

Бу турдаги топшириқ саволларига жавоблар аниқ белгилаб қўйилмайди, балки таълим олувчи эркин ва тўлақонли жавоб бериши мумкин бўлади.

Мисол: Илғор таълим технологияларини дарс жараёнига тадбиқ этишнинг долзарблигини изоҳлаб беринг.

 

9.8.1 Дарсни тахлил қилишда тавсия этилган саволлар

9.8.2. Дарсга қатнашиш баённомаси.

Вариант А.

Дарсга қатнашиш баёни: Педагог ходим: Муртазаев А. Сана 25.08.2016 ; Академик гуруҳ (56М-1);Ўқув фани “Маҳсулдор қатламларни очиш ва қудуқларни ўзлаштириш” Вақти 10-00

-жадвал

Вақт

Асосий муҳокама

услубий ёндашув

Изоҳ

 

 

 

 

Вариант В

Жараёнга йўналтирилган дарсни кузатиш

Вариант С

Дарс боришининг баённомаси

Педагог ходим ..... Сана

Академик гуруҳ Гуруҳ

Ўқув фани .... Вақти

Вариант Д

Дарснинг боришига йўналтирилган кузатув баёни

Педагог ходим Ф.И.Ш: Сана(2015 йил 16 октябр) 56М-14 гр;

Ўқув фани номи; Вақти (10-00)

Вариант Е

Дарсга қатнашиш баённомаси

Педагог ходим (Ф.И.Ш): Сана (2015 йил 6 октябр);

56М-14 гр: Ўқув фани номи: Вақти(10-00)

Назорат саволлар

Билим, кўникма ва малакаларни баҳолашнинг аҳамияти ҳамда моҳияти нимада?

Баҳолашнинг асосий хусусиятлари нимадан иборат?

Билимларни, кўникма ва малакаларни назорат қилиш ҳамда баҳолашнинг тарбиявий аҳамияти нимада?

Баҳолаш тизими самарадорлигининг пойдевори ҳисобланган асосий тамойилларни санаб ўтинг.

Ҳар бир педагог ходим ўз фани бўйича рейтинг тизимини лойиҳа-лаштиришда нималарга асосланиши керак?

Талабалар хулқи ва билимини баҳолашда кандай шахсий хусусиятларини инобатга олиш зарур?

Педагог ходим баҳолаш жараёнида ҳамкорликда ўз шахсий хусусиятлари хусусида қандай маълумотларни билиб олиш имкониятига эга бўлади?

Ўқитиш давомидаги назорат, натижаларни ўлчаб бориш, хулқи ва билимларини баҳолаш учун қандай кўрсатмалар ишлаб чиқилади?

Таълим жараёнида тестлар қандай йўналишларга тузилиши мумкин? Таълим жараёнида таълим олувчиларнинг назарий билимлари ва ақлий лаёқатини баҳолашда қанақа баҳолаш топшириқ шаклларидан фойдаланилади?

Педагог ходим оғзаки топшириқ бўйича саволлар тузаётганда қандай хусусиятларни инобатга олишлари лозим?

Назарий билимларни баҳолаш учун неча хил тест турлари мавжуд ва улар қайсилар?

10. Олий таълим кафедраларида лойиҳа ишларни

ташкил этиш

10.1. Талабалар лойиҳа ишларини ташкил этиш методикаси

10.2. Мутахассислик фанлардан лойиҳа ишларнинг намуналари.

1. Маълумот йиғиш.

2. Режалаштириш.

3. Қарор қабул қилиш.

4. Амалга ошириш.

5. Текшириш.

6. Хулоса чиқариш.

Мавзу: Кафедрада ўқитиладиган фанлардан бирор бир“ ” мавзусини ўқитиш методикаси.

Лойиҳани ишлаб чиқиш босқичлари

Мавзуга оид ўқув материалларни тўплаш ва матнни шакллантириш.

Ўқув мақсадларини белгилаш.

Мавзунинг ўқитиш технологияси моделини тузиш.

Мавзунинг технологик харитасини тузиш.

Мавзуга оид визуал материаллар тайёрлаш.

Фаол ўқитиш методларни танлаш.

Баҳолаш воситалари ва мезонларини ишлаб чиқиш.

10.2.1. Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш кафедрасида ўқитиладиган “Маҳсулдор қатламларни очиш” мавзусини ўқитиш бўйича намуна

10.2.2. Фаоллаштирувчи саволлар

 

 

 

Тестлар:

1.Tog` jinslari deganda nimani tushunasiz?

*Ma`lum tartib va tuzilishga ega bo`lgan tabiiy minerallar.

Har xil tuzlardan hosil bo`lgan minerallar.

Bir xil moddadan tarkibto’gan minerallar.

Ikki jinsning o`zaro bog`liqligi.

2.Magmatiktog`jinstinianiqlang?

Ohaklar

Qumtoshlar

Gillar

*Kristallar

3.Tog` jinslarining necha xil xossasi bor?

2

*3

4

6

4.Donadorkollektorlarnianiqlang?

1, 2, 3

3, 2, 4

*1, 3, 5

5, 4, 3

5. Geologik xilma-xillik necha turga bo`linadi?

*5 ta

6 ta

3 ta

2 ta

6. Tog‘ jinslarining mustahkamligi qanday faktorlarga bog`liq?

G‘ovaklikvachuqurlik

*Tabiiyvatexnik

Deformatsiya

Shaklvao`lchamlari

7. Quduqlarjinslariningjoylashishmaydonigaqarabnechaturgabo`linadi?

8 ta

*6 ta

5 ta

3 ta

8. Neftg’, gaz va suv yig`ilishiyoki`aydobo`lishi mumkin bo`lgan tog` jinslari nima deb ataladi?

*Kollektor

Uyum

Kon

Neftkoni

9. Yoriqkollektorlargaqaysitog`jinslarikiradi? (1.Qum-alevrit; 2. qumtosh; 3. ohaktosh; 4. qum; 5dolomit)

1, 3,

5, 2

*5, 3

4, 2,

10.Tog`jinsi zarrachalarining shakliva katta-kichikligi, zarrachalarning qayholda joylashganliginim adeyiladi?

*Tekstura

Kon

Kollektor

Uyum

7-усул

Талабаларни бажарилган топшириқ юзасидан жавобларини баҳолаш мезонлари ва кўрсаткичлари (балл)

1 топшириқ

2 топшириқ

3 топшириқ (ҳар бир савол 0,2 балл)

Баллар йиғиндиси

1,0

1,4

1-савол

2-савол

3-савол

3,0

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“Цемент қоришмаларини физик-кимёвий хоссаларини ўрганиш” лаборатория машғулотининг технологик харитаси

Босқичлар

Ажратил-

ган вақт

80 мин.

Машғулот мазмуни

Метод

Ташкилий

5 мин.

Талабаларнинг давоматини, иш ўринлари тайёргарлигини текшириш ва ташқи кўринишини текшириш.

 

Мотивация

5 мин.

Талабаларга “Цемент қоришмасига қўшиладиган кимёвий реагентларни айтиб беринг?” деган савол берилади, талабалар назарий билимларига таяниб, берилган саволга оғзаки жавоб берадилар.

Тўрт

Поғонали

Кириш

йўл-йўриғи

10 мин.

Талабаларга НГҚудуқларни бурғилашмутахассислиги бўйича қудуқларни тугаллаш ҳақида билимлар мажмуасини эгаллашлари, уларнинг туркумланиши, шунингдек цемент қоришмалари, физик-механик ва экологик хоссалри бўйича умумий саволларни ўрганишлари кераклигини тушунтиради. Бундан ташқари цементлаш жараёни бир-бирига ўхшайдиган ва бир-биридан фарқ қиладиган кўрсаткичларини билиши ва қудуқ тубига юборишнинг турларини топиб билишлари кераклигини тушунтиради ва лаборатория ишини намойиш этади.

Тушунтириш

Жорий йўл-йўриқ ва

талабалар-

нинг

мустақил

ишлари

40 мин.

Рақамли карточкалар ёрдамида талабалар кичик гуруҳларга бўлинади ва ҳар бир гуруҳга вазифалар берилади: Биринчи кичик гуруҳга – цементнинг зичлигини аниқланг. Элакдан ўтган цемент заррачаларини лупа ва микроскоплар ёрдамида кузатилади. Сўнгра эланган цементнинг бир қисми лупа орқали текширилиб шиша устига сепилади алоҳида экземплярлар ажратиб олинади. Улар мутахассислик Аниқланган цемент қоришмаси аниқланиб, тажриба иши бўйича ҳисобот ёзилади.

Иккинчи кичик гуруҳга – цементнинг оқувчанлиги ўрганиш ва аниқлашда ҳам юқорида келтирилган усул ишлатилади.

Учинчи кичик гуруҳга- мустаҳкамлигини аниқланиб, улар тўғрисида қисқача ёзилади. Муҳандис-лаборант кўзатиб туради ва жорий йўл-йўриқ беради. Муҳандис-лаборант иш ўринларини айланиб чиқади: иш ўринларини ташкил этишни текширади, меҳнат хавфсизлиги қоидаларига риоя қилишини текширади, иш ўринларда ишлаш усулларини текширади.

Кўрсатилган тарзда такрорлаш

 

 

 

 

 

Машқ

Якуний

йўл-йўриқ

10 мин.

Талабаларни юқорида берилган вазифалар бўйича билимларни саволлар орқали баҳолаш:

1. Цемент қоршмаларининг турларини айтинг.

2. Зичлик келтирадиган қандай зарарларни биласиз?

3. оқувчанликнианиқловчи ускунани тузилишини айтиб беринг.

4. Мустаҳкамликнинг аниқлашдаги хатоликлар айтиб беринг.

Савол-жавоб

 

10 мин.

Машғулот якунлари жамоа бўлиб муҳокама этилади. Талабалар бажарилган ўқув-ишлаб чиқариш ишлари бўйича ўз-ўзини баҳолайдилар. Шундан сўнг, педагог ходим хато ва нуқсонларни тузатиш йўлларини тушунтириб кўрсатиб беради.

Ҳар бир талаба ишига қисқача таъриф берилади ва қуйилган баҳо эълон қилинади.

Дарсга якун ясалади, уйга топшириқ берилади. Маҳсулдор қатламни очишнинг замонавий усулларига изоҳ беринг.

Муҳокама

 

Назорат саволлар

Лойиҳа ишлари қандай ташкил этилади?

Лойиҳа иши мустақил ўрганишдан ташқари, эътиборни яна қандай шахсий қобилиятлар ва кўникмаларни ўрганишга қаратади?

Лойиҳа ишини таълим жараёни доирасида қўллаш учун лойиҳалар қандай бўлиши керак?

Лойиҳадаги барча босқичларни қайд этишда, лойиҳа ишига хос қандай кетма-кетликда маълумотлар тайёрланади?

Таълим жараёнида мутахассислар ўз йўналишларига оид билим ва кўникмалардан ташқари, қандай қобилиятларга ҳам эга бўлишлари керак?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-илова

БАҲС, МУНОЗАРА

Баҳс - ўз фикрини ифода этишни хоҳловчилар орасида бирон-бир мунозарали масалани муҳокама қилиш, ҳақиқатни аниқлаш ва тўғри қарорни қабул қилиш.

Баҳс иштирокчисига эслатма:

1. Баҳс муносабатларни эмас, балки муаммони ҳал этиш усулидир.

2. Бошқа иштирокчиларга ҳам сўз бериш учун узоқ вақт нутқ сўзлама.

3. Ҳар бир сўзни ўйлаб, тўғри ифода қил, ҳиссиётларингни назорат қил, чунки сенинг фикрларинг ўз мақсадига етиши керак.

4. Оппонент нуқтаи назарини тушунишга ҳаракат қил, уни ҳурмат қил.

5. Оппонент фикрини бузмасдан эътирозларингни аниқ билдир.

6. Фақат баҳс мавзуси бўйича фикр билдир, кўп ўқиганлигинг ва умумий билимдонлигингни рўкач қилма.

7. Кимгадир ёқишни кўзлаб хушомад қилишга ва ўз нутқинг билан ранжитишга қарши курашгин.

2-илова

ФИКРЛАР ХУЖУМИ

Фикрлар хужуми - (брейнсторминг-ақлий ҳужум) фикрлар бурони - ақлий ёки илмий муаммонинг ҳал қилишда ғояларни коллектив равишда илгари суриш усули. Фикрлар хужуми вақтида иштирокчилар биргаликда қийин масала ёки муаммони ечадилар. Иложи борича кўпроқ ғоялар таклиф этилиб, улар танқид остида олинмайди. Бу усулнинг афзалликлари ҳам шундан иборат бўлиб, ҳар қандай ғоя ҳатто мантиқсизлари ҳам ҳисобга олинади. Уларнинг ҳаммаси ёзилади, таҳлил қилинади, баҳоланади ва шундан кейингина улар ичидан энг самарали, оптимал рационал ечими танлаб олинади.

Коллектив фикрлар ҳужумида 15 тагача иштирокчи бўлиб 1 соатгача давом этади.

 

3-илова

«Инсерт усули»

Инсерт - самарали ўқиш ва фикрлаш учун белгилашнинг интерфаол тизими ҳисобланиб, мустақил ўқиб-ўрганишда ёрдам беради. Бунда маъруза мавзулари, китоб ва бошқа материаллар олдиндан талабага вазифа қилиб берилади. Уни ўқиб чиқиб, талаба «V; +; -; ?» белгилари орқали ўз фикрини ифодалайди.

4-илова

Матнни белгилаш тизими

(v) - мен билган нарсани тасдиқлайди.

(+) - янги маълумот.

(-) - мен билган нарсага зид.

(?) - мени ўйлантирди. Бу борада менга қўшимча маълумот зарур.

Инсерт жадвали

Тушунчалар

V

+

-

?

Цемент қоришмалари неча гуруҳга бўлиб ўрганилади?

 

 

 

 

Цементларнинг қандай турларини биласиз?

 

 

 

 

Цементлаш агрегатларининг қандай турларини биласиз?

 

 

 

 

Маҳсулдор қатламдан маҳсулотнинг чиқиш стадияларини айтинг

 

 

 

 

Тампонлаш нима?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Бурғилаш қоришмаларини физик-механик хоссаларини бошқариш» лаборатория машғулотининг технологик харитаси

Босқичлар

Ажратил-

ган вақт

80 дақ.

Машғулот мазмуни

Метод

Ташкилий

5

дақиқа

Талабаларнинг давоматини, иш ўринлари тайёргарлигини текшириш ва ташқи кўринишини текшириш.

 

Мотивация

5

дақиқа

Талабаларга “ Бурғилаш қоришмаларини аниқлаш усуллари кандай?” деган савол берилади, талабалар назарий билимларига таяниб, берилган саволга оғзаки жавоб берадилар.

«Ёзма юмалоқ стол» методи

Кириш

йўл-йўриғи

10 мин.

Талабаларга Бурғилаш қоришмаларини ва уни қайта ишлашдаги реагентлар билан ишланган, сақланган ва реагентларни турлари аниқланади. Қоришмаларнинг намунаси натижаларига кўра хоссасига таъсирини аниқлаш усулларига қўйилган давлат стандартига мувофиқ аниқланиши кераклиги каби маълумотларни ҳавола этади.

Тушунтириш

Жорий йўл-йўриқ ва

талабалар-

нинг

мустақил

ишлари

40 мин.

Рақамли карточкалар ёрдамида талабалар кичик гуруҳларга бўлинади ва ҳар бир гуруҳга вазифалар берилади: Биринчи кичик гуруҳга – бурғилаш қоришмасининг зичлигини аниқланг. Элакдан ўтган глина заррачаларини лупа ва микроскоплар ёрдамида кузатилади. Сўнгра эланган цементнинг бир қисми лупа орқали текширилиб шиша устига сепилади алоҳида экземплярлар ажратиб олинади. Мутахассислик аниқланган бурғилаш қоришмаси аниқланиб, тажриба иши бўйича ҳисобот ёзилади.

Иккинчи кичик гуруҳга – қоришманинг қовушқоқлигини ўрганиш ва аниқлашда ҳам юқорида келтирилган усул ишлатилади.

Учинчи кичик гуруҳга- фильтрланиш топширилиб, улар тўғрисида қисқача ёзилади. Муҳандис-лаборант кўзатиб туради ва жорий йўл-йўриқ беради. Муҳандис-лаборант иш ўринларини айланиб чиқади: иш ўринларини ташкил этишни текширади, меҳнат хавфсизлиги қоидаларига риоя қилишини текширади, иш ўринларда ишлаш усулларини текширади

Машқ

Якуний

йўл-йўриқ

10 мин.

Талабаларни юқорида берилган вазифалар бўйича билимларни саволлар орқали баҳолаш:

1. Бурғилаш қоршмаларининг турларини айтинг.

2. Зичлик келтирадиган қандай зарарларни биласиз?

3. Қовушқоқликни аниқловчи ускунани тузилишини айтиб беринг.

4. Фильтрланишнинг аниқлашдаги хатоликлар айтиб беринг.

Савол-жавоб

 

10 мин.

Машғулот якунлари жамоа бўлиб муҳокама этилади. Талабалар бажарилган ўқув-ишлаб чиқариш ишлари бўйича ўз-ўзини баҳолайдилар. Шундан сўнг, педагог ходим хато ва нуқсонларни тузатиш йўлларини тушунтириб кўрсатиб беради.

Ҳар бир талаба ишига қисқача таъриф берилади ва қўйилган баҳо эълон қилинади.

Дарсга якун ясалади, уйга топшириқ берилади. Массасининг оқувчанлик даражасига қанақа факторлар таъсир кўрсатади?

Муҳокама

 

 

 

 

1-жадвал.

Бурғилаш қоришмасига реагентлар билан ишлов бериш даражаси

Даража

1 м3 қоришма тайёрлашдаги реагентлар миқдори

 

Глина

гилинасиз

I

Сув

Сув

II

К-4, КМЦ, каустик сода калцирован сода асос глина

К-4, КМЦ, каустик сода калцирован сода асос полимер

III

К-4, КМЦ, каустик сода калцирован сода асос глина ва нефт махсулоти

К-4, КМЦ, каустик сода калцирован сода асос полимер ва нефт махсулоти

 

5-илова

Ўқув топшириқлар

Гуруҳ билан ишлаш қоидалари

Гуруҳнинг ҳар бир аъзоси:

ўз шерикларининг фикрларини ҳурмат қилишлари лозим;

берилган топшириқлар бўйича фаол, ҳамкорликда ва масъулият билан ишлашлари лозим;

ўзларига ёрдам керак бўлганда сўрашлари мумкин;

ёрдам сўраганларга кўмак беришлари лозим;

гуруҳни баҳолаш жараёнида иштирок этишлари лозим;

«Биз бир кемадамиз, бирга чўкамиз ёки бирга қутиламиз» қоидасини яхши билишлари лозим.

 

Гуруҳлар учун топшириқлар

1-гуруҳ

Бурғилаш қоришмасини қайта ишлов беришдан олдин, ушбу қоришманингтолдинги холати чуқур ўрганилади. К-4, КМЦ, каустик сода калцирован сода асос глина ва иккинчи турдаги К-4, КМЦ, каустик сода калцирован сода асос полимерларни аниқлаш учун умумлашган қоришма намунасини текширилади. Шартли қоришмани миқдорини топинг.

2-гуруҳ

Қолдиқ ва элакдан ўтмаган глина ва тоғ жинсларини таҳлил қилишда ва қолдиқ махсулотларни ажратиб олинг ва уларнинг 1 м3 миқдори учун тайёрланг ҳамда тайёрланиш турини аниқланг.

3-гуруҳ

Юқори полимерли бурғилаш қоришмасини тайёрлашдаги хатоликларни тоғ-геологик шароитдан келиб чиққан маълумотлардан фойдаланган ҳолда аниқланг.

6-илова

Битта гап билан саволга жавобни шакллантиринг.

Қоришмалар неча хили мавжуд?

Цемент қоришмасини заҳираси биласизми?

Ушбу саволларга қисқача жавоб келтиринг.

 

Каолигация нима?

Глинанинг сувга тўйиниши айтинг.

Қоришма тайёрлаш учун намуналар олиш тартиби қандай?

 

7-илова

Баҳолаш мезонлари ва кўрсаткичлари (балл)

1-топшириқ

2- топшириқ

3-топшириқ (ҳар бир жавобга 0,2 балл)

Баллар йиғиндиси

(1,0)

(1,0)

1-савол

2-савол

3-савол

(3,0)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8-илова

Мустақил иш топшириқлари

Мутахассислик фанлардан битта мавзуни танлаб олиб дарсни ўтказиш намунавий схемасини (сценарийси) ишлаб чиқинг.

Курсдошларингиз ва педагог ходимнгизга “Дарсни режалаштириш ва ўтказиш намунаси”ни тақдимот қилиш учун тайёрланг.

Ҳар бир талабага факультдаги ўқитиладиган мутахассислик фанлардан мавзу танлаб олиш таклиф этилди. Талаба танлаб олган мавзусини ўқитиш технологиясини ишлаб чиқиш бўйича 6.2-парагрифда берилган намунага қараб лойиҳа ишини бажаради. Талаба лойиҳа иши бўйича тақдимот тайёрланиб гуруҳ олдида натижаларини намоён қилади.

  • Бирор бир мутахассислик кафедрасидаги мутахассислик фанлардан бирида бўладиган дарсга қатнашиб, таҳлил қилинг. Таҳлилда дарснинг боришини, педагог ходим ва талабанинг ҳаракатларини кузатиб, талабалар ўзлаштиришига таъсир қилувчи омилларни, дарснинг яхши ва салбий жиҳатларини бирма-бир ёзиб олишга ҳаракат қилинг. Дарс ҳақида ўзингизнинг фикрларингизни дафтарингизга қайд қилинг.
  • Топшириқни бажариш бўйича тавсиялар: Педагог ходим гуруҳдаги талабаларини таълим йўналишига мос коллежларга ва уларда ўқитиладиган мутахассислик фанларга тақсимлайди. Талабалар юқорида келтирилган топшириқни бажариб ҳисобот шаклида педагог ходимга топшириади.

Ҳар бир талаба ўзи ўқиётган йўналишга мос мутахассислик фанидан 1 та мавзу танлаб олиб, шу мавзу мазмунини қисқача баён этиши лозим. Танлаган мавзуни яхши ўрганиб, таълимий, тарбиявий ва ривожлантирувчи мақсадлар ишлаб чиқиши ҳамда кейинги машғулотда педагог ходимга тақдимот шаклида тақдим этади.

Ҳар бир кичик гуруҳ мутахассислик фанлардан биттадан бобни танлаб олиб ва шу боб бўйича 10 тадан тестлар, 10 тадан назорат саволлари ва 5 тадан амалий топшириқларни ишлаб чиқади. Ҳар бир ишлаб чиқилган тестлар, саволлар ва амалий топшириқлар учун баҳолаш мезонини ишлаб чиқади. Бажарилган ишлар бўйича ҳисобот топширади.

Талабалар гуруҳини кичик гуруҳларга ажратилади. Ҳар бир кичик гуруҳга мутахассислик фанидан 4-8 соатга мўлжаллаган амалий машғулот мавзуси берилади. Кичик гурухлар амалий машғулот мазмуни чуқур ўрганилиб фаолиятга йўналтирилган ўқув дастури ва технологик харитасини тузишлари керак.

Ҳар бир кичик гуруҳга қуйидаги мавзулар бўйича топшириқлар берилади. Кичик гуруҳлар адабиётлар, илмий ишлар, интернет янгиликлари ва бошқа манбалардан мустақил равишда материал тўплаб ҳамда тақдимот тайёрлайдилар. Энг яхши натижага эришган ва чиқиш қилган кичик гуруҳга максимал балл қўйилади.

  • 1 кичик гуруҳ учун
  • Перфароторларнинг турлари, бир-биридан фарқли хусусиятлари ва уларни ишлаб чиқарувчи жаҳон миқёсида энг йирик машинасозлик корхоналари бўйича маълумот тайёрланг ва тақдимот қилинг.
  • 2 кичик гуруҳ учун
  • Нефть маҳсулотлар қатламдан ўтаётган ҳаво тезлигидан кичик бўлса қандай ҳодиса содир бўлади? Мисоллар билан исботлаб беринг.
  • 3 кичик гуруҳ учун
  • Цементлаш агрегатлари ва уларни бир-биридан фарқли хусусиятлари ҳамда уларни ишлаб чиқарадиган жаҳон миқёсидаги энг йирик корхоналари ҳақида маълумот тайёрланг ва тақдимот қилинг.
  • Изох: кичик гуруҳлар слайдлар, қизиқарли ва исботловчи материаллар ҳамда натижалар тасвирланган слайдлар билан чиқиш қилишлари керак.
  • Баҳолаш: ҳар бир кичик гуруҳ тақдимотини қолган иккита кичик гуруҳлар эксперт сифатида баҳолайдилар. Энг охирги тақдимот натижалари бўйича педагог ходим ўз фикрини баён қилади ва умумий балларни эълон қилади.
  • Бирор-бир академик гуруҳга бориб мутахассислик (асосан 3-, 4- блок фанлари) фан бўйича ўқув машғулотига киринг. Дарс боришини кузатинг ва юқоридаги намуналар бўйича мантиқий кетма-кетликда баённома тўлдиринг. Ўзингиз педагог ходим ва курсдошларинигиз билан дарсни баҳоланг.
  • Дарсга тайёргарлик умумий намунадаги ҳужжатларни тайёрланг. Педагог ходим ҳаракатини, далилий ва режалаштирилган натижаларга эришилганлиги таҳлили асосида машғулотнинг натижасини ҳамда дарснинг дидактик методик жиҳатдан сифатини баҳолаш учун асосий ва аниқлаштирилган ўқув мақсадлари ҳақида маълумотга эга бўлиш, талабалар таҳлилини ўтказиш, дарс ўтказиш шакли ва методи, ҳамда машғулотга ажратилган вақт, техник воситалар ва дидактик материлллар ҳақида маълумотга эга бўлиш талаб этилади.
  • Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш мутахассислигида ўқитиладиган битта мавзуни танлаб баҳолаш материалини ишлаб чиқинг.

9-илова

Таянч иборалар

Иштиёқ, ўрганиш, фикрлаш, омил, амалиёт, мунозара, оғзаки тест, идрок, сенсорлик, қобилият, фаоллик, оптимал, чарчоқ, таассурот, аспект, пассив, интерактив, аудио-визуал, гуруҳий баҳс, мунозара, абстрак даража, тасаввур, символ, реал, объект, тасаввур, символ, эмоционал, тадқиқот, очиқ мунозара, педагогик технология, таянч билим, кўникма, коммуникатив, эмоция, субъект, объект, узвийлик, муаммоли-вазият, комплекс, мустақил фикрлаш, интеллектуал қобилият.

Интеграллаштирилган, лойиҳа иши, мустақил ишлар, амалий иш, коллоквиум, ўқув амалиёти, маъруза, информацион, лаборатория, кўникма, малака, курс ишлари, маслаҳатлар, индивидуаллаштирилган, эҳтиёж, таълим, тарбия, эмоционал, психологик, жамоавий, оммавий, ўқитиш жараёни, баҳолаш, экскурсия, видеотасвир, аралаш дарс, муаммоли вазият, видеоаппарат, ўқув режа, ўқитиш тамойили, дидактик тамойил, методик тамойил, касбий компетенция, абстракция, аниқ мақсадлар, психомоторик ўқув мақсадлари, йўналтирувчи мақсадлар, когнитив ўқув мақсадлари, умумий мақсадлар, аффектив ўқув мақсадлари, трансфера, ахборот манбаи, дидактик воситалар, кинопроекция, диапроекция, эпипроекция, принципиниреал, объект, масштаб, флипчарт, проектор, аудио, вертуал стенд, кодоскоп, символлар, диаграмма, график, перманент.

Ҳаракат, компетенция, муаммоли вазият, когнитив, психологик, парадигма, анъанавий, фаолият, иерархик, технология, объект, методика, ғоя, субъект, траектория, ўқиш, тарбия, таълим, ғоя, фаолият, эҳтиёж, материя, тизим, шакллар, қиёфалар, тривиал, экскурсия, модел, стимул, мотивация.

  • Индуктив, компетенция, каланхоэ, бактерия, ирсият, микробиологик, микроскоп, компетенция, муаммоли вазият, когнитив, психологик, парадигма, иерархик, технология, методика, импульс, морфология, матрица, компонент, атрибутив, латерал, комплекс, комбинация, инновацион, параметр, визуализация, аналогия, иерархик, ферромагнит, прототип, феномен, бионика, комплекс, оператив, стандарт, альтернатив, структограмма, структура, анализ, критик жараён, траектория, субъект, объект, материя, тизим, шакллар, қиёфалар, тривиал.

Баҳолаш, кўникма, рейтинг, баҳолаш тамойиллари, тест, объективлилик, топшириқ, мезон, малака, билим, симуляция, психик омил, компетенция.

 

 

 

 

 

 

 

 

ФОЙДАЛИНГАН АДАБИЁТЛАР

 

  • Рашидов Х. ва бошқалар. «Касбий педагогика» блокини ўқитиш методикаси. Тошкент: ЎМКҲТТКМО ва УҚТИ, 2007. 200 б.
  • Батышев С.Я.. Профессиональная педагогика. “Профессиональная образование”. М.: 1997.
  • Зиёмуҳаммадов Бўри, Абдуллаева Шоира. Педагогика. “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти. 2000.
  • Нуриддинов Б.С., Абдуқуддусов О.А. Касб- таълим педагог ходимлари тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш муаммолари. Монография. 2001.
  • Махмутов М.И. Современный урок.-2 е изд.-М.: Педагогика, 1985. – 184 с. [Образование. Пед науки.Дидактика].
  • Педагогика: педагогические теории, систему технологии. Под.ред. Смирнова, М.:Издательский центр «Академия»,1999-544 с.
  • Тўхтаева З. Дидактик воситалар. Тошкент.-“Фан ва технологиялар”. 2010.
  • Рашидов Х. ва бошқалар. «Касбий педагогика» блокини ўқитиш методикаси. Тошкент: ЎМКҲТТКМО ва УҚТИ, 2007. 200 б.
  • И.А.Каримов. Баркамол авлод орзуси. «Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти. Тошкент., 2000.-245 б.

Ислом Каримов. Ўзбекистон: Миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли. 1-том, 117-118 бетлар.